WOLANY W OPISIE JOSEPHA KÖGLERA (cz. IV) – tłumaczenie: Włodzimierz Jan Delekta; redakcja: Krystyna Oniszczuk-Awiżeń

II. Górne Wolany – Oberwallisfurth, powszechnie zwane Zettritz
Ta część Wolan zwie się w starych dokumentach źródłowych Oberwernersdorf (Górne Wolany) a teraz [1797] nazwana przez swego byłego właściciela „Zettritz”. Obecnie (1797) składa się z folwarku, młyna, tartaku i 10 innych domów, tworząc jedną gminę z Chocieszowem (niem. Stolzenau). Majątek posiada własny urbarz piwny, prawo sądów niższych i wyższych, łowów na zwierzynę grubą i zagajnik o znacznej powierzchni. W najdawniejszych czasach, udokumentowanych przez źródła pisane, majątek ten znajdował się prawdopodobnie w rękach rodziny von Glaubitz. Mieli oni w posiadaniu pozostałe części Wolan, a do tego wiele lasów i łąk. Już w 1393 r., w czwartek po św. Michale, Otto Glaubitz pan na zamku Szczerba (niem. Schnallenstein), sprzedał komturii Rycerzy Maltańskich [joannitom] w Kłodzku część lasu(1), która z tego względu do dzisiaj (1797) nazywa się „Komter-Wald". W 1395 r. Hans von Glubus sprzedał w górnej części Wolan z lewej strony tzw. „Pusch” Mikołajowi Heidenreichowi(2). Ten z kolei odsprzedał „Pusch” wraz z łąką w 1399 r. probostwu augustianów w Kłodzku(3). W roku 1403, w dniu św. Kaliksta, Otto von Glaubitz z Międzylesia podarował kłodzkiemu probostwu las powyżej Wolan, położony pomiędzy dwoma wcześniej wymienionymi(4) [obszarami], powszechnie zwany „Rollwald".
Tzw. majątek „Zettritz” należał w 1403 r. do Hertila von Rankau, gdyż ów zgodnie z treścią umowy kupna-sprzedaży(5) sprzedał 23 kwietnia 1408 r. swój folwark o powierzchni 14 prętów (nowy folwark), położony w górnej części Wolan wraz z niewielkim terenem nieużytków (niem. Überschar)(6) w „Kimmelgrund“ kłodzkim augustianom. 23 maja 1540 r. probostwo to sprzedało południowy stok wzgórza (Sonnenlehne) nad Wolanami dwóm tamtejszym poddanym(7) a w roku 1543 sprzedało ten (sic!) majątek na górnym końcu Wolan, łąkę, położoną w miejscu zwanym „Rolle", 5 prętów gruntu dziedzicznego przy drodze, którą gnano bydło na pastwisko, kamieniołom i „Pusch” przy Kimmelgrund Hansowi Prag von Welnitz, staroście hrabstwa(8). Von Welnitz zakupił w następnym roku także obecny (1797) Werderhof w Wolanach. W 1547 r. sprzedał swoim dwóm poddanym parcelę na południowym, łagodnym stoku, która graniczyła z działką, zakupioną przez nich w 1540 r. od probostwa(9).
Hans Prag von Welnitz sprzedał majątek Oberwernersdorf wraz z obecnym (1797) Werderhof w Niederwallisfurth (Dolne Wolany) i wsią Chocieszów pani Annie Abschatz von Schüttlau, z domu Seidlitz. Jej syn Jerzy scedował następnie te dobra swojemu szwagrowi, Matthäusowi Stolz(10). Zakup ten został w 1579 r. zatwierdzony przez Urząd Cesarski(11). Mateusz Stolz sprzedał oba dobra, Oberwernersdorf i Chocieszów, swemu bratu, Hansowi(12). Z kolei Hans Stolz von Simbsdorf sprzedał w 1586 r. Oberwernersdorf i Werderhof Ernestowi von Walditz. 15 grudnia 1588 r. starosta Hans von Panwitz sprzedał Jacobowi Stanke z Korytowa (niem. Koritau) własność górnego dworu w Wolanach wraz z folwarkiem i całym majątkiem Chocieszów, które zakupił jako dobra dziedziczne od Ernsta von Walditz wraz z sądami niższymi i wyższymi, urbarzem piwnym i karczmą(13). Jednak w sporządzonej w 1591 r. umowie z powodu prawa milowego i (osiadłych tu) rzemieślników jako dziedziczny właściciel Oberwernersdorf wymieniony jest Ernst von Walditz.
W latach 1592, 1596 i 1600 jako właściciel Oberwernersdorf i Chocieszowa wymieniony jest cesarski nadleśniczy w hrabstwie kłodzkim, Wenzel Schweinichen von Lobris(14). Sprzedał on te dobra w 1600 r.
W latach 1602 i 1607 należały one do Heinricha von Raueck und Eckersdorf na Piławie (niem. Peilau).
W latach 1613 i 1617 dziedzicem na Oberwernersdorf był Friedrich von Zettritz(15). Jego żona, Ursula zmarła w 1620 r. i została pochowana w kościele w Niwie (niem. Reichenau)(16).
W 1625 r. Friedrich von Zettritz utracił cały majątek z powodu uczestnictwa w powstaniu stanów czeskich(17). Wkrótce jednak wykupił go znowu, gdyż jeszcze w roku 1631 wymieniony jest jako właściciel Oberwernersdorf i Chocieszowa(18). W 1628 r. właścicielem Oberwernersdorf był Hans Friedrich Deichsel(19).
W roku 1637 dobra te należały do podpułkownika Milangera von Milau(20), który posiadał także część Wambierzyc (niem. Albendorf)(21).
W 1650 r. właścicielem tego majątku był Wolfgang Ferdinand von Fitschen, pułkownik i dowódca w Kłodzku(22).
W 1660 r. posiadał je Lukas von Spick(23), cesarski dowódca piechoty liniowej. Po jego śmierci majątek ten wraz z Chocieszowem przypadł jego córce, Annie Marii, żonie Johanna von Stokheim. Tenże, jako opiekun rodziny sprzedał 14 marca 1666 r. te dobro wraz z urbarzem piwnym, sądami wyższymi i niższymi za 5000 guldenów Johannowi Heinrichowi Hofer von Hoferburg(24). Do niego należał też tzw. Vettrische Hof w Ścinawce Dolnej (niem. Niedersteine)(25) i dobro wolnosędziowskie w Niwie(26). 7 maja 1670 r. Hans Heinrich Hofer sprzedał Hansowi Christophowi von Werder swoją parcelę leśną zwaną Kohlhau(27). Dobro wolnosędziowskie w Niwie pozostawił ok. 1674 r. swojemu szwagrowi Georgowi Friedrichowi von Ratschin(28). Oberwernersdorf i Chocieszów sprzedał on 31 lipca 1674 r. Christophowi Ernstowi von Donigowi, właścicielowi obecnego Güsner-Hof w Szalejowie Górnym (niem. Oberschwedeldorf)(29). Tenże zakupił w 1684 r. od Cesarskiej Komisji Alienacyjnej prawa do połowu grubej zwierzyny na terenie dóbr „Zettritz” i Chocieszów za 370 florenów(30). 20 kwietnia 1682 r. zmarła jego pierwsza żona, Rosina Elisabeth z domu von Haugwitz, przeżywszy 33 lata. Wdowiec poślubił 21 lutego 1633 r. Barbarę Rosinę z domu Eckwricht(31), należącą do rodu Seiffersdorf „in Reissischen". Zarządzała ona po śmierci jej męża (zmarł 5 czerwca 1692 r. w wieku 46 lat) majątkiem do czasu osiągnięcia pełnoletności przez ich dzieci. 25 kwietnia 1695 r. jej pasierb, Heinrich Wilhelm von Donig odkupił od swojego rodzeństwa Oberwernersdorf i Chocieszów za 10000 florenów(32). Wdowa po Krzysztofie Erneście von Donigu pozostała panią na tzw. Güsner Hof w Szalejowie Górnym(33).
Henryk Wilhelm von Donig miał rodzeństwo: brata Franza Konrada i siostrę Marię Rosalię von Dattir(34). Od 1708 r. był on żonaty z Marią Teresą z domu Ullersdorf z Ławicy (niem. Labitsch)(35). W 1771 r. scedował on kłodzkiemu kolegium jezuitów parcelę zagajnika, graniczącą z „Rollwald"(36). 19 grudnia 1720 r. sprzedał Oberwernersdorf i należące do niego dobra w Chocieszowie cesarskiemu marszałkowi, hrabiemu von Wallis(37). Od tego czasu majątek ten należy do klucza Wolany. Henryk Wilhelm von Donig, ostatni właściciel tego wydzielonego majątku, mieszkał po jego sprzedaży w Kłodzku, gdzie zmarł w 1728 r.(38). Wraz z jego śmiercią wygasł stary szlachecki ród von Donig und Zdanitz.
Przypisy:
1 Kopia aktu sprzedaży-zakupu w starej księdze przywilejów w kłodzkim ratuszu.
2Oryginał aktu kupna-sprzedaży w kłodzkim archiwum kolegium sg. C nr 10a.
3Tamże.
4Oryginał tego aktu kupna-sprzedaży w kłodzkim archiwum kolegialnym sg. O nr 10b.
5Kopia umowy kupna-sprzedaży w archiwum kolegialnym w Kłodzku sg. A nr. 11.
6[Überschar oznacza w języku niemieckim niewielkie nieużytki (wyrobiska) położone pomiędzy terenami kopalnianymi. W tym przypadku chodzi o nieużytki, położone koło pobliskiego kamieniołomu, jak to wynika z dalszej części opisu. - uwaga WJD].
7Oryginał aktu kupna-sprzedaży w kancelarii w Wolanach.
8Kopia umowy kupna-sprzedaży w archiwum kolegialnym w Kłodzku sg. K nr 12d.
9Kopia aktu kupna-sprzedaży w kancelarii zamkowej w Wolanach.
1014.10. 1582 r. Mateusz Stolz zabił swojego szwagra Jerzego Abschatza (protokół urzędowy).
11Stary protokół urzędowy, sporządzony w Kłodzku, w archiwum zamkowym w Piszkowicach [rozproszone w 2 połowie XIX w. WJD]
12Protokół urzędowy.
13Wyciągi z przywilejów, wystawionych w 1613 r.
14Księga genealogiczna rodu Haugwitzów A. s. 46 oraz dokumenty w kłodzkim archiwum kolegialnym sg. K nr.8 i T nr 3f.
15Księgi ławnicze (sądowe) Szalejowa Górnego.
16Na podstawie napisu na jej nagrobku.
17Kopia sentencji komisji ds rebelii w archiwum kolegialnym sg. B nr. 3.
18Decanale Hieronimi Keck.
19Oryginał w archiwum w Piszkowicach.
20Rejestr podatkowy za 1637 r. w archiwum kolegialnym, sg. R nr. 3
21Donig wiadomości o kłodzkich dobrach rycerskich.
22Akta procesowe w posiadaniu pana Kurza w Gorzanowie.
23Lista podatkowa na rok 1660. Luckas Spick, wówczas podpułkownik, poślubił w 1637 r. pannę von Reck (Księga genealogiczna rodu Haugwitzów A s.60).
24Oryginał aktu kupna-sprzedaży zachowany wśród listów z Wolan w kancelarii w Wolanach.
25Archiwum parafialne w Krosnowicach Kłodzkich.
26Księgi ławnicze w Niwie.
27Oryginał w pismach dotyczących Wolan.
28Księgi ławnicze w Niwie.
29Oryginał w pismach dotyczących Wolan.
30Item.
31Wiadomości Christopha Doniga w archiwum zamkowym w Piszkowicach.
32Oryginał w pismach dotyczących Wolan.
33Listy podatkowe za lata 1701 i 1711 w archiwum kłodzkiego kolegium sg. R 3.
34W archiwum kłodzkiego kolegium sg. O nr. 10n. [Podana przez Köglera data "1728" przy nazwisku Dattir jest niejasna. Nie wiadomo, czy chodzi tu o datę ślubu Marii Rozalii von Donig, czy też o rok jej śmierci – uwaga WJD.]
35Oryginał w pismach dotyczących Wolan.
36Jak wyżej.
37Wśród pism w kancelarii dworskiej w Wolanach.
38W archiwum kłodzkiego kolegium sg. O nr. 10n.