Niekoniecznie regionalia, ale na pewno uniwersalia (37) – o wielkiej aferze z czasów PRL

Książka anonsowana jest jako zaskakująca i porywająca – rzeczywiście jest niesamowita i wciąga od początku do końca. Jacek Dehnel – polski współczesny, poczytny pisarz, w 2023 r. opublikował 2-tomową książkę pt. ŁABĘDZIE. Tom pierwszy ma podtytuł: Książka, którą chciałem napisać. Drugi tom (czytany od tyłu do środka) opatrzył podtytułem: Książka, o której istnieniu nie wiedziałem.
Czas wytłumaczyć o jaką aferę chodzi. A chodzi o szeroko zakrojony przemyt złota, dolarów i dzieł sztuki, w tym także cennej miśnieńskiej porcelany. W latach 70. XX w. toczył się w tej sprawie proces. Wmieszani byli w to kolekcjonerzy, historycy sztuki, waluciarze, ksiądz – miłośnik dzieł sztuki, ambasady zagranicznych państw w PRL,w tym szczególnie brazylijscy dyplomaci.
Ich działalność trwała dość długo, już od lat powojennych, choć zaczątki kolekcji i zainteresowania dziełami sztuki głównych bohaterów rozpoczęły się przed II wojną światową. O „sprawie” wiedziało wielu prominentnych ówczesnych, ale dopiero w latach 70. rozpoczęły się aresztowania i proces.
Autor, jak detektyw śledzi cały przebieg tej „afery”, szczegółowo przedstawia losy poszczególnych postaci. Godna podziwu jest jego znajomość historii porcelany miśnieńskiej. Dzięki temu przenosimy się do czasów saskich. Znakomity wykład naukowy – polecam wszystkim zainteresowanym porcelaną. Stąd tytuł, bo najcenniejszy był serwis z motywem łabędzi.
Jak sam autor pisze, w pierwszym tomie przedstawił historię dzięki wspomnieniom żyjących postaci oraz relacjom prasowym. Drugi tom – to czysta „mordęga” – powstał dzięki analizie przechowywanych w IPN-nie akt wspomnianej afery (tysiące różnego rodzaju dokumentów). Czytanie akt w IPN i sporządzenie z nich interesujących relacji – to majstersztyk autora. Niespodzianką były donosy wzajemne na siebie i podejmowana niemal przez wszystkich współpraca z UB, także wśród metod śledczych różne prowokacje, szantaże, łapówki... Pojawia się tu też wątek „niezatapialnego” Stanisława Lorentza, kustoszy i historyków sztuki niezbyt uczciwych, wątek handlu zabytkami „poniemieckimi” i „pożydowskimi” z okresu wojny, powojennych inwentarzy muzealnych, fałszowania dzieł sztuki... Ogrom informacji na temat funkcjonowania tej sfery życia i antykwariatów ówczesnego PRLu.
Autor zastrzega, że nie jest to praca naukowa. Mam wątpliwości, bowiem jest tak bogato opatrzona przypisami, że niejedno „prawdziwe” opracowanie naukowe, mogłoby pozazdrościć tej liczby odnośników. Wyjaśnia w nich i uzupełnia różne informacje, podaje rzetelnie źródła. Przypisy znajdują się na końcu każdego tomu, można więc je pominąć, jeśli ktoś nie chce wchodzić w szczegóły.
Autor zamieścił także drzewa genealogiczne rodzin, którymi szczególnie się zajmuje: Mętlewiczów, Bobolich (z którą to powiązana była też rodzina Dehnelów) oraz Bednarczyków. Jeden z uczestników afery, skazany w procesie, Witold Mętlewicz jest powinowatym autora. Dzięki rozmowom z jego potomkami, pisarz odkrywa sekrety rodzinne o „gangu złotogłowych” (jak ich określała komunistyczna propaganda), przemycającym złoto, dolary i dzieła sztuki. A potem w tomie II zderza pamięć rodzinną z aktami sprawy. Ale – co jest prawdą? Czy czytane dokumenty są wiarygodne, czy kolejne tylko powielają donosy i przypuszczenia, nie do końca zweryfikowane, tego już nikt nie jest w stanie sprawdzić. „Jeśli pamięć rodzinna jest łabędziem, pamięć Instytutu jest ciemnym, głębokim bajorem” – czytamy w nocie do książki.
Trzy lata pracy, w tym m.in. prowadzone w Wiedniu, Berlinie i Warszawie, zaowocowały gigantyczną książką liczącą ponad 1000 stron (co zaskoczyło też samego autora). Ale, drodzy czytelnicy, nie zrażajcie się objętością, to naprawdę pasjonująca opowieść o historii nie tylko rodzinnej, ale także o latach 40-70 XX w. PRL, a także o samym autorze, sposobie pisania i zbierania materiałów do powieści.

Jacek Dehnel, Tom I: Łabędzie (Książka, którą chciałem napisać). Tom II Bajoro – Łabędzie (Książka, o której istnieniu nie wiedziałem). Wydawnictwo Literackie, Warszawa 2023.

Poleca Krystyna Oniszczuk-Awiżeń